Sabah Rutini mi, Dijital Bağımlılık mı?
Sabah gözünü açar açmaz Instagram bildirimlerine bakmak; boş vakitlerde sonsuz video akışında kaybolmak; akşam yatağa uzanırken son kez Twitter’a göz atmak… Doğrusu, tüm bunlar, günümüzde birçok genç yetişkinin gündelik alışkanlıkları arasında yer alıyor. Ancak burada şu soru öne çıkıyor: Bu dijital rutinler gerçekten ne kadar zararsız ? Son yıllarda, sosyal medya özellikle 18-25 yaş aralığındaki gençler için yalnızca bir eğlence aracı olarak görülmüyor. Aksine, ruhsal sağlıkla ilişkilendirilen bir mecra haline geldiğine dair düşünceler gitgide yaygınlaşıyor.
Sosyal Medya ve Ruh Sağlığı: Görünmeyen Bağlantılar
Son zamanlarda, özellikle sosyal medya kullanım süresi ile ruh sağlığı arasındaki ilişki üzerinde çalışmalar yapılıyor. Örneğin, günde üç saatten fazla sosyal medya kullananlarda depresyon belirtilerinin artabileceği düşünülüyor. Benzer şekilde, Primack ve ark. (2020), sosyal medyanın yoğun kullanımının depresyon riskini artırdığı saptanmıştır. Daha ilginç olan ise, süre kadar sosyal medyayı ‘nasıl’ kullandığımıza dair bulgularında var olması. Yapılan başka bir araştırma, günde iki saatten fazla sosyal medya kullanımının depresyonla doğrudan bir bağlantısı olmadığını açıklıyor (Jelenchick vd., 2012). Bu durum, ekran başında geçirilen zamanın tek başına yeterli bir belirleyici olmadığını gösteriyor.Bunun yanı sıra, sosyal medyaya karşı hissedilen duygusal bağlılık, kontrol kaybı ve onsuz kalamama durumu daha çok dikkat çekiyor. Bu nedenle, kullanım biçiminin süreden daha önemli olduğu söylenebilir.
Sosyal Medyanın Problemli Kullanımı
İşte bu noktada ‘problemli kullanım’ kavramı öne çıkıyor. Problemli kullanım; dijital platformlarda geçirilen zamanı kontrol edememe, sürekli bildirimlere bakma isteği ve çevrimdışı kalınca huzursuzluk hissetme ile kendini gösteriyor.Bu nedenle yürütülen çalışmalar arasında öne çıkanlardan biri, bu tür bağımlılık benzeri davranışların depresyon ile ilişkili olabileceğini göstermektedir (Shannon vd., 2021). Yapılan başka bir çalışma da, çok fazla çevrimiçi ağ kullananların depresyon riskinin daha yüksek olduğunu belirtiyor (Shensa vd., 2018).
Bu kapsamda şu soru gündeme gelmektedir: o halde, bu ilişki tek yönlü müdür? Sosyal medya mı depresyona yol açar yoksa depresyondaki bireyler mi sosyal medyaya daha çok yönelir? Her ne kadar bu soruya kesin bir yanıt vermek zor olsa da, Hunt ve arkadaşları (2018), sosyal medya kullanımını kısıtlamanın depresif belirtileri azalttığını deneysel olarak göstermiştir. Ayrıca, uzun vadeli bir çalışma, yoğun sosyal medya kullanımının zamanla depresyon belirtilerini artırabileceğine işaret ediyor (Primack vd., 2020). O zaman, bu sonuçlar, sosyal medyanın yalnızca ruh hali yansıması olmadığını belirtiyor. Aynı zamanda sosyal medyanın tetikleyici olabileceğini de düşündürüyor.
Kullanım Biçimleri ve Kültürel Farklılıklar
Sosyal medya bazı kullanıcılar için eğlence aracı iken, bazıları için ise sosyalleşme alanı ya da günlük hayatın stresinden kaçış yolu olarak kullanılabilmektedir. Bununla birlikte, bu farklılıklar, ruh sağlığı üzerindeki etkilerin de karmaşık bir yapıya sahip olmasına yol açabilir. Bu etkiler yalnızca bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bağlamda da şekillenebilmektedir.Örneğin, Hindistan’daki bir çalışmada Bhattathirippad ve Patel (2021), sosyal medya ile depresyon arasında anlamlı bir ilişki bulamamışken; Alshammari ve arkadaşları (2017), Suudi Arabistan’daki benzer bir çalışmada bu ilişkiyi açıkça ortaya koymuştur. Dolayısıyla, bu durum, sosyal medya kullanımının etkilerinin sadece kişisel alışkanlıklara değil, aynı zamanda toplumsal bağlamda da değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Sosyal Medya Kötü Müdür?
Sonuç olarak, sosyal medya tek başına kötü veya zararlı değildir. Ancak onu nasıl ve ne amaçla kullandığımız, bireylerde psikolojik denge açısından büyük bir fark yaratabilir.
Genç Yetişkinler Üzerindeki Etkisi
Özellikle genç yetişkinlerin için sosyal medya, benlik algısı ilişkileri ve duygusal dünyaları üzerinde bir etki yaratabilir. İşte bu nedenle sosyal medyanın sağlıklı kullanımı, psikolojik iyilik hâli için önem taşımaktadır.
Ek Okumalar
Zor Zamanların Kuyruğu: Depresyon
Depresyon Hakkında Doğru ve Yanlış Bilinenler
Şeffaflık ve Mahremiyetin Çöküşü: Sosyal Medya Linç Kültü
Kaynakça
Alshammari, A. M., Al-Harbi, M. M., Alhamidah, A., Alreshidi, Y. Q., & Abdulrahim, O. (2017). Association between social media use and depression among Saudi population. Advances in Medical, Dental and Health Sciences, 5(1). https://doi.org/10.21276/AIMDR.2018.4.1.ME7
Bhattathirippad, S., & Patel, N. M. (2021). Social networking usage, nomophobia and depression symptoms among young adults. International Journal of Indian Psychology, 9(4), 489–497. https://doi.org/10.25215/0904.055
Hunt, M., Marx, R., Lipson, C., & Young, J. (2018). No more FOMO: Limiting social media decreases loneliness and depression. Journal of Social and Clinical Psychology, 37(10), 751–768. https://doi.org/10.1521/JSCP.2018.37.10.751
Jelenchick, L. A., Eickhoff, J. C., & Moreno, M. A. (2012). “Facebook depression?” Social networking site use and depression in older adolescents. Journal of Adolescent Health, 50(1), 117–119. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2012.05.008
Primack, B. A., Shensa, A., Sidani, J. E., Escobar-Viera, C. G., & Fine, M. J. (2020). Temporal associations between social media use and depression. American Journal of Preventive Medicine, 59(4), 510–517. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2020.09.014
Shannon, H., Bush, K., Villeneuve, P., Hellemans, K. G. C., & Guimond, S. (2021). Problematic social media use in adolescents and young adults: Systematic review and meta-analysis. JMIR Mental Health, 8(9), e33450. https://doi.org/10.2196/33450
Shensa, A., Sidani, J. E., Dew, M. A., Escobar-Viera, C. G., & Primack, B. A. (2018). Social media use and depression and anxiety symptoms: A cluster analysis. American Journal of Health Behavior, 42(2), 116–128. https://doi.org/10.5993/AJHB.42.2.11Shensa, A., Escobar-Viera, C. G., Sidani, J. E., Bowman, N. D., Marshal, M. P., & Primack, B. A. (2017). Problematic social media use and depressive symptoms among U.S. young adults: A nationally representative study. Social Science & Medicine, 182, 150–157. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2017.03.061
*Bu yazı Psikoloji Ağı editörlerinden Nil Polat tarafından Psikoloji Ağı Yayın İlkelerine göre düzenlemiştir.